HAMANima uchun bu savol muhim
Korporativ messenjer Telegram'dan nimasi bilan farq qiladi degan savol ko'pincha tashkilot xavfsizlik haqida jiddiy o'ylay boshlaganda paydo bo'ladi. Telegram tezkor, bepul va deyarli har bir xodimda allaqachon o'rnatilgan — bu uning kuchli tomoni. Biroq u dastlab shaxsiy foydalanuvchi uchun yaratilgan, korporativ yoki davlat muhiti uchun emas.
Tashkilot uchun gap «yana bitta chat ilovasi» haqida emas. Gap shartnomalar, hujjatlar, fuqarolar ma'lumotlari va ichki qarorlar kim qo'lida, qayerda va qanday qonun ostida saqlanishi haqida ketadi. Aynan shu yerda ommaviy messenjer va korporativ platforma yo'llari ajraladi.
Ma'lumotlar egaligi va joylashuvi
Telegram'da yozishmalar, fayllar va metama'lumotlar Telegram kompaniyasi nazoratidagi, chet elda joylashgan serverlarda saqlanadi. Tashkilot bu ma'lumotlar qayerda turishini, kim murojaat qila olishini yoki ular qachon o'chirilishini belgilay olmaydi.
Korporativ messenjerda ma'lumotlar egaligi tashkilotda qoladi. Server O'zbekistonda joylashadi yoki butunlay tashkilotning o'z infratuzilmasiga o'rnatiladi. Bu — ma'lumotlar suvereniteti tamoyilining amaliy ko'rinishi: ma'lumotlar uni yaratgan yurisdiksiya ichida qoladi.
- Telegram: serverlar chet elda, joylashuvni tanlash imkoni yo'q.
- Korporativ messenjer: davlat ichida yoki on-premise, joylashuv aniq.
Admin nazorati va siyosatlar
Telegram'da har bir akkaunt — shaxsiy. Xodim ishdan ketsa, uning akkaunti va undagi ish yozishmalari u bilan birga ketadi. Tashkilot kimga qaysi guruhga kirish huquqi borligini markazlashgan tarzda boshqara olmaydi, parol siyosatini yoki qurilmalarni cheklay olmaydi.
Korporativ platformada admin akkauntlarni yaratadi va o'chiradi, rollar va kirish huquqlarini (RBAC) belgilaydi, xavfsizlik siyosatlarini majburiy qiladi. Xodim ishdan ketganda uning kirishi bir tugma bilan to'xtatiladi, lekin ish ma'lumotlari tashkilotda qoladi.
Ish va shaxsiyni ajratish
Telegram'da bitta akkaunt ham oilaviy chatni, ham direktor bilan yozishmani saqlaydi. Bu chegaralarni xiralashtiradi va xavfni oshiradi. Korporativ messenjer ish muloqotini alohida, boshqariladigan muhitga ajratadi.
Muvofiqlik va haqiqiy E2E shifrlash
Davlat organlari va tartibga solinadigan sohalar uchun muvofiqlik majburiydir. Ular ma'lumotlarni qanday himoya qilishlarini hujjatlashtirishi, audit o'tishi va milliy talablarga (masalan, kritik axborot infratuzilmasi bo'yicha PP-167) javob berishi kerak. Telegram kabi ommaviy xizmat bunday auditni o'tkazish imkonini bermaydi.
Shifrlashda ham muhim nuance bor. Telegram'da oddiy va guruh chatlari uchidan-uchiga shifrlanmaydi — ular serverda ochiladi. E2E faqat «Secret Chat» rejimida va faqat ikki kishilik chatda ishlaydi. Korporativ messenjerda esa E2E barcha chatlar uchun standart bo'lishi mumkin.
Muhim: «shifrlangan» degani har doim ham «uchidan-uchiga shifrlangan» degani emas. Transport shifrlash (TLS) xabarni server bilan o'rtangizda himoya qiladi, lekin server xabarni baribir ochiq ko'radi. Haqiqiy E2E'da esa xabarni faqat suhbatdoshlar ocha oladi.
HAMA'da bu qanday hal qilingan
HAMA — O'zbekiston tashkilotlari va davlat organlari uchun yagona himoyalangan platforma. U korporativ messenjer va ommaviy ilova o'rtasidagi farqni aniq yopadi:
- Haqiqiy E2E: Signal protokoli (X3DH + Double Ratchet), guruhlar uchun AES-256-GCM, transport esa faqat TLS 1.3. Mahalliy baza SQLCipher bilan shifrlanadi, kalitlar OS himoyalangan xotirasida.
- Ma'lumotlar O'zbekistonda: himoyalangan server mamlakat ichida yoki tashkilotning o'z infratuzilmasida (on-premise).
- Markazlashgan boshqaruv: RBAC orqali rollar va kirish huquqlari, oргструктура, helpdesk va boshqa modullar bitta platformada.
- Muvofiqlikka tayyorgarlik: O'z DSt ISO/IEC 27001:2023 va PP-167 talablari hisobga olingan holda quriladi.
Natijada tashkilot Telegram'ning qulay tezkor muloqotiga o'xshash tajribani oladi, lekin ma'lumotlar ustidan to'liq nazoratni saqlab qoladi.